Kształtowanie osobowości wychowanka, opanowywanie przez niego wiedzy o świecie i sposobów postępowania staje się tym skuteczniejsze, im większa jest jego własna aktywność w tym opanowywaniu, im różnorodniejsze są jej formy, w im większym stopniu treść przejawianej aktywności wiąże się z zasadniczym celem działania. W takim znaczeniu można mówić o aktywności jako jednym z kilku (obok odziedziczonych i wrodzonych zadatków, oddziaływań środowiskowych oraz wychowania) wyróżnianych czynników rozwoju [Żebrowska 1986; Przetacznik-Gierowska 2000b]. Przyjmując za Maslowem [1986], że rozwój nie jest celem, ale procesem, który zachodzi, przynosząc kolejne, coraz to inne nowe osiągnięcia. Dzięki przejawianej aktywności jednostka nie tylko poddawana jest oddziaływaniom zewnętrznym, nie tylko przystosowuje się do środowiska, ale również zgodnie z własnymi potrzebami oddziaływuje. Zmieniając otoczenie i realizując swoje plany i zamierzenia, pośrednio zmienia również siebie.

Formy aktywności podejmowanej przez jednostkę zmieniają się w ontogenezie. Zdaniem niektórych badaczy [Szewczuk 1962; Worach-Kardas 1988], to właśnie forma aktywności wyznacza fazy życia ludzkiego. Dla okresu dzieciństwa charakterystyczną formą aktywności jest zabawa; dorastanie i młodość związane są z uczeniem się; praca stanowi podstawową formę aktywności człowieka dorosłego; na okres starości zaś przypada wypoczynek i realizowane hobby.

Mimo iż w początkowych fazach ontogenezy dziecko reguluje stosunki z otoczeniem za pomocą ograniczonego zakresu raczej prymitywnych i słabo uświadamianych czynności zabawowych, ich doniosłość dla rozwoju jego czynności eksploracyjnych oraz poznawania otoczenia i samego siebie nie może być kwestionowana. Spośród dużego bogactwa różnorodnych form aktywności ma ona początkowo charakter ogólny, który zdaniem Matusewicza [1998] wynika z braku ukierunkowania na określony cel. Aktywność ogólna związana z wczesnym rozwojem poprzedza zasadniczo określoną formę aktywności specyficznej, jest jej fazą przygotowawczą.

W późniejszych fazach rozwoju aktywność jednostki staje się coraz bardziej specyficzna, ukierunkowana na realizację określonych zamierzeń, wynikających z po-siadanych potrzeb, oczekiwań i aspiracji czy stawianych bliższych lub bardziej perspektywicznych celów. Ich osiąganie rzutuje na zadowolenie z siebie, na poziom samooceny i samoakceptacji oraz wpływa na formułowanie dalszych planów i oczekiwań, a także umotywowanie do dalszej aktywności. W ten sposób przejawiana aktywność stwarza bezpośrednie przesłanki dla pobudzania własnego rozwoju i samodoskonalenia się.

Formami aktywności specyficznej są: aktywność psychiczna, z odmianami aktywności sensorycznej, intelektualnej, poznawczej czy psychomotorycznej. Wyróżniana jest także aktywność kulturowa, artystyczna, produkcyjna, społeczna, rekreacyjna, turystyczna czy motoryczna (ruchowa) i inne. Wielość wyróżnianych form oraz nieostrość kryteriów klasyfikacji obniża walory poznawcze tych zabiegów. Niemniej jednak aktywność motoryczna, szczególnie we wczesnych fazach rozwoju, jest jedną z form aktywności, pozostającą w ścisłym powiązaniu z pozostałymi. Mówi się wówczas o aktywności psychomotorycznej związanej z psychomotorycznym rozwojem dziecka.

Znaczenia aktywności ruchowej jako takiej formy, która we wczesnych fazach ontogenezy jest dominująca, dla całokształtu rozwoju psychofizycznego nie sposób przecenić [Sankowski, w druku]. W szczególny sposób stymuluje ona jednak rozwój układu mięśniowego, czynności manipulacyjnych, kształtowanie zdolności motorycznych, ale również całokształtu wydolności organizmu czy jego ogólnego metabolizmu. W okresie nieco późniejszym (przełom okresu przedszkolnego i szkolnego) wraz z postępującym procesem rozwojowym, spontanicznie traktowana aktywność motoryczna zaczyna przybierać formy bardziej ukierunkowane, określane mianem aktywności sportowej.

 

Autor: Tadeusz Sankowski, http://www.wbc.poznan.pl