Trauma bywa inaczej określana jako uraz psychicznyw wyniku doświadczenia intensywnych emocji wywołanych zdarzeniem katastrofalnym. Trauma to po prostu stres ekstremalny o bardzo dużej sile i zakresie oddziaływania. Dotyczy dramatycznych wydarzeń i obejmuje znaczne grupy ludzi. Przykładami zdarzeń traumatycznych są: wypadki drogowe, katastrofy komunikacyjne, pożary, wycieki chemiczne, klęski żywiołowe (np. trzęsienia ziemi, powodzie, tsunami, wybuchy wulkanów), wojny, porwania, gwałt, napaść, akty terroru, sytuacje chronicznej przemocy w rodzinie itp.


Zdarzenia katastrofalne mają charakter stresorów uniwersalnych. Co to oznacza?

  • Atakują najbardziej podstawowe wartości człowieka, np. życie, schronienie.
  • Stawiają niezwykle wysokie wymagania, którym nie można sprostać, posługując się już istniejącymi strategiami wykorzystywania posiadanych zasobów.
  • Często przychodzą nagle, bez ostrzeżenia.
  • Pozostawiają po sobie potężny ślad, który jest reaktywowany, ilekroć pojawią się bodźce skojarzone z danym wydarzeniem.

W psychologii wysunięto teorie, zgodnie z którymi reakcje na sytuacje ekstremalne występują w określonych fazach, gdyż ofiary doświadczają wstrząsu, odczuwają intensywne emocje i usiłują zreorganizować swoje życie. Wyróżnia się 5 stadiów, przez które przechodzą ludzie doświadczeni traumą zdarzeń katastrofalnych:

  • odrętwienie psychiczne – szok i dezorientacja bezpośrednio po zdarzeniu. Ludzie przez pewien czas (od paru chwil do kliku dni) nie mogą pojąć, co się stało;
  • automatyczne działanie – ofiary mają małą świadomość własnych doświadczeń, a później słabo pamiętają to, co się wydarzyło. Sytuację w tej fazie pogarsza brak przygotowania, co opóźnia ratunek i może kosztować życie;
  • wspólny wysiłek – ludzie mobilizują swoje zasoby oraz środki i współdziałają ze sobą, dumni ze swych dokonań, lecz także zmęczeni i świadomi tego, że zużywają cenne rezerwy energii. Bez lepszego planowania, wiele osób, które przeżyły, traci nadzieję i inicjatywę, by przebudować swoje życie;
  • rozczarowanie i poczucie opuszczenia – ofiary, wyczerpawszy swoją energię, rozumieją i odczuwają skutki tragedii. Zainteresowanie społeczeństwa i mediów zanika, a osoby, które przeżyły, czują się opuszczone, mimo że stan krytyczny trwa nadal;
  • proces dochodzenia do siebie – końcowe stadium trwa najdłużej. Osoby, które przeżyły, przystosowują się do zmian spowodowanych katastrofą. Tkanka społeczna zmienia się, ulega zmianie środowisko naturalne. Ludzie domagają się informacji o tym, jak mogło dojść do zdarzeń katastrofalnych, co odzwierciedla podstawową potrzebę, by wiedzieć „Dlaczego?” i znaleźć sens w poniesionej stracie.

Osoby, które miały ciężkie przeżycia (np. gwałt, bójka, pobicie, tortury, pobyt w obozie koncentracyjnym), mogą doświadczać po pewnym czasie zespołu symptomów stresowych, które potrafią występować przez miesiące, a nawet lata po doznanym urazie. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 wyróżniono jednostkę chorobową o nazwie „zespół stresu pourazowego” (ang. post-traumatic stress disorder, PTSD). PTSD to rodzaj zaburzenia lękowego, zaliczanego do kategorii reakcji na ciężki stres i zaburzeń adaptacyjnych. Jest to opóźniona lub przedłużona reakcja na wydarzenie czy sytuację stresową o wyjątkowo zagrażającym lub katastroficznym charakterze, która mogłaby wywołać ciężkie przeżycia u nieomal każdego.

Charakterystyczne objawy syndromu pourazowego obejmują:

  • przeżywanie urazu na nowo w natrętnych wspomnieniach („reminiscencje” albo tzw. flashbacki – krótkie, niezwykle intensywne emocjonalnie przeżycie sytuacji traumatycznej, podczas którego osoba doświadcza dokładnie takiego samego napięcia emocjonalnego, jak w chwili traumy; pojawia się lęk, strach, poczucie zagrożenia, panika, bezradność, złość, smutek, a wizje są bardzo realne);
  • koszmary senne dotyczące sytuacji traumatycznej, prowadzące często do bezsenności i zaburzeń snu; *uporczywe uczucie „odrętwienia” i otępienia uczuciowego;
  • odizolowanie się od innych ludzi i brak reakcji na otoczenie;
  • anhedonia – niezdolność do odczuwania przyjemności;
  • unikanie działań i sytuacji, które mogłyby przypominać przeżyty uraz;
  • ostre wybuchy paniki, strachu, agresji, złości wyzwalane przez bodźce przypominające uraz;
  • wzmożony odruch orientacyjny i nadmierna czujność;
  • stan nadmiernego pobudzenia układu autonomicznego (podwyższony poziom adrenaliny);
  • permanentne napięcie lękowe i depresja;
  • zaburzenia nastroju, niestabilność emocjonalna, myśli samobójcze;
  • dysforia (drażliwość), łatwa męczliwość, astenia, regres do wcześniejszych okresów rozwojowych;
  • zaburzenia koncentracji i pamięci;
  • nadużywanie alkoholu i leków.