Krzywdzenie emocjonalne to zjawisko bardziej powszechne i poważne niż przypuszczano: jego oddziaływanie jest bardziej destrukcyjne niż efekty krzywdzenia fizycznego czy seksualnego.

Przemoc emocjonalna (psychiczna) nadal rzadko kiedy karana jest z przepisów kodeksu karnego, a przez sędziów, policjantów i prokuratorów najczęściej nie jest uznawana za czyn karny, chyba że występują czynniki dodatkowe jak np. siniaki na ciele dziecka czy otarcia.

Aby naświetlić problem przemocy emocjonalnej, na podstawie badań profesor Doroty Iwaniec z Queen’s University w Belfaście, przygotowaliśmy niniejsze opracowanie.

W ciągu ostatnich dekad po obydwu stronach Atlantyku zrealizowano wiele projektów, których celem było gromadzenie danych empirycznych i poszerzanie wiedzy teoretycznej na temat emocjonalnego krzywdzenia i zaniedbywania. Praktyka — choć nadal niepozbawiona trudności dotyczących alokacji środków i rozwiązań ochronnych — opiera się teraz na bardziej jednoznacznych zasadach i szerszej bazie dowodów, uzyskanych przez doktor Brassard, Germain, Hart 1987, doktor Doyle 1997; doktor  Glaser, Prior 2002, doktor Iwaniec 2006, Belfast. Krzywdzenie emocjonalne nie jest zjawiskiem nowym. To problem obecny od lat.

Fakt, że słowa ranią, jest dla wielu osób nowością. Jeśli ktoś uderzy dziecko, to widać. Boli, jest siniak. Jeśli ktoś „uderzy słowem”, też wywołuje ból, ale brakuje fizycznego dowodu na to, co się stało.

Krzywdzenie emocjonalne zakłóca tworzenie bezpiecznego wzorca przywiązania, dowodzi się też jego związku ze wzrostem poziomu agresji, zaburzeniami łaknienia, niską samooceną, zahamowaniem wzrostu fizycznego oraz samookaleczaniem. Mimo to krzywdzenie emocjonalne przez wielu jest wciąż postrzegane jako najmniej poważna forma krzywdzenia dzieci.

Krzywdzenie emocjonalne może przybierać postać wrogich słów, gniewnych gestów, długotrwałego ignorowania czy negatywnego traktowania. Rodzice lub opiekunowie, którzy stale krytykują dziecko, zawstydzają je, karcą, straszą, ośmieszają, upokarzają, poniżają, wywołują w nim strach i lęk, nigdy nie są zadowoleni z jego zachowania — krzywdzą je emocjonalnie.

Krzywdzenie psychiczne oznacza powtarzający się wzorzec zachowań opiekuna lub skrajnie drastyczne wydarzenie (lub wydarzenia), które wywołują u dziecka poczucie, że jest nic nie warte, złe, niekochane, niechciane lub zagrożone, i że jego osoba ma wartość tylko wtedy, gdy zaspokaja potrzeby innych.

Krzywdzenie takie obejmuje: 1) odtrącanie, 2) zastraszanie, 3) izolowanie, 4) wyzyskiwanie/deprawowanie, 5) brak reakcji emocjonalnej oraz 6) zaniedbywanie rozwoju umysłowego, opieki medycznej i nauki.

Terminy te wymagają definicji: 1) odtrącanie — może przyjmować postać zachowań werbalnych lub niewerbalnych, jest to na przykład umniejszanie wartości dziecka, upokarzanie go czy wyśmiewanie, ogólne poniżanie, odrzucenie lub porzucenie; 2) zastraszanie — to działania polegające na stawianiu dziecka w niebezpiecznej sytuacji; grożenie dziecku albo osobie czy rzeczy, na której dziecku zależy; tworzenie atmosfery strachu; 3) izolowanie — nakładanie na dziecko surowych ograniczeń, uniemożliwianie interakcji społecznych właściwych na jego etapie rozwoju, oddzielanie dziecka od reszty rodziny; 4) wyzyskiwanie/deprawowanie — nakłanianie dzieci do przejmowania niewłaściwych i/lub antyspołecznych zachowań lub postaw, takich jak kradzieże, przemoc werbalna w stosunku do innych, włamania, krzywdzenie osób starszych lub młodszych dzieci; 5) brak reakcji emocjonalnej — niedostępność emocjonalna, ignorowanie dziecka, niewyrażanie uczuć, dystans fizyczny i emocjonalny, ignorowanie wyrażanych przez dziecko potrzeb ciepła i serdeczności; 6) zaniedbywanie rozwoju umysłowego, opieki medycznej i nauki — ignorowanie potrzeb dziecka w zakresie jego zdrowia psychicznego i fizycznego oraz rozwoju kognitywnego. Iwaniec (1995) definiuje krzywdzenie emocjonalne z punktu widzenia jego efektów jako: „Wrogie lub obojętne zachowania rodzicielskie, które (jeśli są nasilone i długotrwałe) prowadzą do obniżenia samooceny dziecka, umniejszają jego poczucie sukcesu, ograniczają poczucie przynależności, utrudniają zdrowy i sprawny rozwój emocjonalny oraz wyzwalają różnorodne problemy emocjonalne”. W najszerszym ujęciu, skutkiem maltretowania emocjonalnego jest wpojenie dziecku przekonania, że jest nic nie warte, że jest ciężarem, jest złe, niekochane, niechciane, zagrożone, a jego wartość ogranicza się tylko do zaspokajania cudzych potrzeb.

Krzywdzenie emocjonalne rani serce i niszczy duszę. Jak rak, większości dzieła zniszczenia dokonuje w środku. I jak rak, nieleczone może dawać przerzuty, Vachss 1994.

O krzywdzeniu emocjonalnym mówi się często: „ukryta forma krzywdzenia” albo „nieuchwytne przestępstwo”, jest to bowiem najtrudniejsza w identyfikacji postać krzywdzenia. Krzywdę emocjonalną może u dziecka wywołać wrogość werbalna; oczernianie; nierealistyczne oczekiwania; zastraszanie i wywoływanie lęku związanego z porzuceniem; odrzucenie; ekspozycja na przemoc domową; pozbawienie miłości, uwagi i właściwej stymulacji oraz nadmierna kontrola nad dzieckiem (w tym nadopiekuńczość). Zdecydowana większość rodziców krzywdzących emocjonalnie wykazuje w stosunku do dziecka generalnie negatywne nastawienie, postrzega je jako niewdzięczne, niedające powodów do radości i niezachęcające do wspólnego spędzania czasu.

W wyniku długotrwałego strachu i lęku, u dużej części dzieci dochodzi do różnorodnych zaburzeń psychosomatycznych, takich jak: zaburzenia snu, bóle, wymioty i biegunka, zaburzenia łaknienia, ogólnie pogorszone samopoczucie. Tego rodzaju objawy nierzadko dotykają dzieci regularnie eksponowanych na przemoc w rodzinie albo zastraszanych. W populacji dzieci maltretowanych psychicznie często występują też problemy z nietrzymaniem stolca, nocnym moczeniem i zaburzonymi zachowaniami higienicznymi, np. celowe oddawanie moczu czy rozsmarowywanie kału na łóżku, ścianach, meblach, zabawkach, nietrzymanie stolca i moczenie się w szkole. Tego rodzaju zachowania sugerują, że dziecko jest nieszczęśliwe, boryka się z wewnętrznymi niepokojami lub stresem. Mogą być formą agresywnego odwetu na osobach krzywdzących dziecko na co dzień. Mogą też wskazywać na opóźnienie rozwojowe wynikające z rozstroju emocjonalnego — istotnym czynnikiem bywa wówczas oparta na karach nauka korzystania z toalety. Niska samoocena i przeświadczenie o braku własnej wartości wpływają na stosunek do przedmiotów: zabawki, książki i ubrania bywają przez dzieci niszczone. Głębokie poczucie nieszczęścia i zagubienia skłania też niektóre ofi ary krzywdzenia do samookaleczania — cięcie się, drapanie, uderzanie głową to stosunkowo częste objawy u dzieci maltretowanych. Ucieczki z domu, wąchanie kleju czy zażywanie substancji zabronionych to zachowania stwierdzane u dzieci w wieku szkolnym i w wieku dojrzewania. Nierzadkim problemem są też kłamstwa i wypieranie się określonych zachowań (nawet stosunkowo drobnych), przez co dziecko stara się uniknąć kary (bądź domniemanej kary), krytyki lub upokorzenia. Okradanie rodziców i rówieśników w szkole, kradzieże sklepowe, kradzież przedmiotów całkowicie dla dziecka bezużytecznych (np. wieszaków na ubrania, ściereczek) to wołanie o pomoc i uwagę. Zachowując się w ten sposób, dziecko próbuje rozwiązać problem, ale ponieważ nie ma zaufania do dorosłych, a często brakuje mu też umiejętności poznawczych, nie potrafi zrobić tego w sposób odpowiedni. Nieliczne ofiary krzywdzenia emocjonalnego cofają się rozwojowo do zachowań właściwych niemowlęciu: zaczynają ssać kciuk, kiwać się rytmicznie albo używać mowy dziecięcej. U niektórych dzieci zamęt emocjonalny przyjmuje postać przedziwnych zachowań żywieniowych, tj.: przejadanie się, gromadzenie jedzenia, wstawanie w nocy i poszukiwanie żywności, wyjadanie rzeczy ze śmietników, zjadanie przedmiotów niejadalnych, żebranie o jedzenie od obcych, stałe skupienie na temacie jedzenia. Dzieci dotknięte takim problemem jedzą na pocieszenie, ale fizycznie na tym jedzeniu nie korzystają. Można przypuszczać, że kalorie pochłaniane są w tej sytuacji przez stres. Inne dzieci z kolei, pod wpływem emocjonalnych zawirowań tracą apetyt i wykazują skłonności anorektyczne. Długotrwałe, systematyczne emocjonalne krzywdzenie i zaniedbywanie dziecka może zaburzać jego rozwój społeczny, emocjonalny i poznawczy, zwiększając równocześnie podatność na odległe zaburzenia zdrowia psychicznego. Większość rodziców kocha swoje dzieci i — o ile odpowiednia pomoc zostanie im zapewniona w odpowiednim czasie — można spodziewać się zmiany na lepsze. Są jednak rodzice, którzy nie są w stanie sprawować właściwej opieki rodzicielskiej. Ich dzieci podlegają stałemu krzywdzeniu emocjonalnemu i nie mają szansy w pełni rozwinąć swojego potencjału. Dla takich dzieci optymalnym rozwiązaniem jest usunięcie ich spod opieki rodziców, aby mogły odbudować swoje życie. W takich okolicznościach decyzja poprzedzona szczegółową oceną jest nieodzowna, aby uniknąć negatywnego efektu kuli śnieżnej i ochronić dziecko przed cierpieniem.

 

Opracowano na podstawie American Professional Society on Abuse of Children (APSAC, 1995), Guidelines for the Psychosocial Evaluation of Suspected Psychological Maltreatment in Children and Adolescents, Chicago, IL: APSAC; professor i doctor Pani Dorota Iwaniec, Profesor emerytowny, Queen’s University w Belfaście, Emocjonalne krzywdzenie dzieci.